Drög að frumvarpi gætu haft veruleg áhrif á atvinnuuppbyggingu í Ölfusi

Rafdreifimannvirki í íslensku landslagi

Fyrirhugaðar breytingar á raforkulögum og leyfisferlum gætu haft verulega þýðingu fyrir atvinnuuppbyggingu í Ölfusi. Sérstaklega vekja athygli tillögur um forgangsröðun tengibeiðna, möguleika á áfangaskiptri raforkuafhendingu og breytt fyrirkomulag tengikostnaðar stórnotenda.

Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið birti 12. nóvember 2026 drög að umfangsmiklu frumvarpi sem miðar að því að flýta uppbyggingu raforkuinnviða, einfalda leyfisferli og auka skilvirkni við nýtingu raforkukerfisins.

Tillögurnar gætu haft sérstaka þýðingu fyrir sveitarfélög þar sem mikil atvinnuuppbygging er fyrirhuguð og aðgengi að raforku er ein helsta forsenda frekari fjárfestinga.

Í Ölfusi á þetta meðal annars við um iðnaðarsvæðin á Víkursandi og Hafnarsandi við Þorlákshöfn, þar sem unnið er að undirbúningi fjölbreyttra atvinnuverkefna, meðal annars á sviði gagnavera og annarrar orkufrekrar starfsemi.

Sveitarfélagið Ölfus vinnur jafnframt að frekari skipulagningu iðnaðarsvæðisins I4 á Víkursandi. Þann 3. nóvember 2026 var auglýst tillaga að heildarendurskoðun deiliskipulags svæðisins. Þar er gert ráð fyrir um 25 nýjum lóðum, meðal annars vegna gagnavera, ásamt lóð fyrir tengivirki. Tillagan er enn í skipulagsferli og hefur ekki tekið gildi.

Áfangaskipt raforkuafhending gæti skapað ný tækifæri

Ein athyglisverðasta breytingin í frumvarpinu snýr að afgreiðslu tengibeiðna þegar flutningsgeta raforkukerfisins er takmörkuð.

Lagt er til að Landsneti verði heimilt að forgangsraða tengibeiðnum samkvæmt hlutlægum, gagnsæjum reglum án mismununar sem Raforkueftirlitið samþykkir. Við mat á beiðnum verði meðal annars litið til þess hversu vel verkefni eru undirbúin, áhrifa tengingar á flutningskerfið og möguleika á sveigjanlegri raforkunotkun.

Þetta gæti haft talsverða þýðingu fyrir fyrirhugaða gagnaverauppbyggingu í Ölfusi, þar sem verkefni geta byggst upp í áföngum og raforkuþörf aukist samhliða framkvæmdum.

Slíkt fyrirkomulag gæti auðveldað fyrstu áfanga atvinnuuppbyggingar á meðan unnið er að frekari styrkingu raforkukerfisins, enda séu tæknilegar og rekstrarlegar forsendur fyrir hendi. Ekki er þó um tryggingu fyrir tiltekinni afhendingargetu að ræða.

Tengikostnaður stórnotenda gæti tekið breytingum

Önnur mikilvæg tillaga snýr að kostnaði við tengingu nýrra virkjana og stórnotenda við flutningskerfið. Samkvæmt frumvarpinu verði við ákvörðun greiðslu vegna tengingar tekið mið af heildaráhrifum hennar á raforkukerfið.

Þannig verði ekki eingöngu litið til kostnaðar sem tengingin hefur í för með sér heldur einnig mögulegs ávinnings, svo sem betri nýtingar fyrirliggjandi flutningsvirkja og minni þarfar fyrir frekari fjárfestingar.

Þessi breyting gæti haft fjárhagslega þýðingu fyrir umfangsmikil atvinnuverkefni, þar á meðal gagnaver, þar sem tengikostnaður getur verið mikilvægur þáttur í mati á hagkvæmni fjárfestinga. Ekki er þó gert ráð fyrir sjálfvirkri lækkun tengigjalda. Áhrifin ráðast af aðstæðum og nánari útfærslu gjaldtökunnar.

Gervigreindarmyndskreyting af raforkuflutningsmöstrum og vetrarlandslagi á Íslandi
Myndskreyting unnin með gervigreind (AI) fyrir Ölfus Cluster. Myndin sýnir almenna framsetningu raforkuinnviða, ekki Þorlákshafnarlínu 2, sem er 132 kV jarðstrengur.

Framkvæmdir við Þorlákshafnarlínu 2 hafnar – spennusetning áætluð 2027

Uppbygging raforkuflutningskerfisins til Þorlákshafnar er ein af mikilvægustu forsendum áframhaldandi atvinnuuppbyggingar á svæðinu.

Framkvæmdir við Þorlákshafnarlínu 2 eru þegar hafnar. Um er að ræða um 21 kílómetra langan, 132 kV jarðstreng milli Hveragerðis og Þorlákshafnar sem ætlað er að styrkja flutningskerfið til svæðisins og bæta afhendingaröryggi.

Verkefnið er hluti af framkvæmdaáætlun Landsnets fyrir árin 2026–2028. Samkvæmt upplýsingum Landsnets er stefnt að því að Þorlákshafnarlína 2 verði spennusett síðla árs 2027.

Framkvæmdin er mikilvægur áfangi í styrkingu flutningskerfisins en tryggir ekki ein og sér þá raforkuafhendingu sem öll fyrirhuguð atvinnuverkefni á svæðinu kunna að þurfa. Frekari kerfisstyrkingar, tengingar og afhendingarskilmálar munu því áfram skipta máli.

Í frumvarpinu er lagt til að Raforkueftirlitið fái auknar heimildir til að fylgja eftir tilteknum fjárfestingum samkvæmt samþykktri kerfisáætlun þegar tafir verða af ástæðum sem flutningsfyrirtækið ber sjálft ábyrgð á.

Þar sem framkvæmdir við Þorlákshafnarlínu 2 eru þegar hafnar er ekki tilefni til að fullyrða að þessar heimildir muni hafa bein áhrif á núverandi framkvæmd. Þær gætu hins vegar aukið fyrirsjáanleika við framtíðaruppbyggingu flutningskerfisins, að uppfylltum skilyrðum laganna.

Einfaldari leyfisferli og auknir möguleikar til orkuöflunar

Frumvarpið felur jafnframt í sér tillögur um að umhverfismat og undirbúningur tiltekinna leyfisveitinga fari fram samhliða. Markmiðið er að draga úr tvíverknaði og stytta undirbúningstíma framkvæmda án þess að slaka á kröfum um umhverfisvernd eða lögbundið samráð.

Einnig er lagt til að aflmörk verndar- og orkunýtingaráætlunar, svonefndrar rammaáætlunar, hækki úr 10 MW í 25 MW vegna raforkuvinnslu og úr 50 MW í 125 MW vegna varmaorkuvinnslu.

Breytingin gæti einfaldað undirbúning tiltekinna minni virkjunarkosta og skapað aukið svigrúm til nýrrar orkuöflunar. Kröfur um skipulag, umhverfismat og leyfisveitingar samkvæmt öðrum lögum haldast þó áfram.

Mikilvægt að tryggja fyrirsjáanleika fyrir fyrirtæki og sveitarfélög

Í mati ráðuneytisins á áhrifum frumvarpsins kemur fram að greiðari uppbygging raforkuinnviða og fyrirsjáanlegri leyfisferli geti dregið úr óvissu, undirbúningskostnaði og fjármagnskostnaði framkvæmda. Ekki liggur þó fyrir tölulegt mat á heildartímasparnaði eða efnahagslegum áhrifum.

Jafnframt er bent á að forgangsröðun tengibeiðna geti haft mismunandi áhrif á einstök fyrirtæki og samkeppnisstöðu þeirra, eftir því hvernig viðmiðin verða útfærð.

Fyrir Ölfus, þar sem nokkur stór atvinnuverkefni eru á undirbúningsstigi, skiptir miklu máli að reglur um aðgengi að raforku séu skýrar, gagnsæjar og fyrirsjáanlegar.

Á sama tíma er mikilvægt að breytingar á leyfisferlum og landréttindum taki mið af skipulagsvaldi sveitarfélaga, réttindum landeigenda og umhverfissjónarmiðum. Þótt frumvarpið geti skapað betri forsendur fyrir atvinnuuppbyggingu tryggir það ekki eitt og sér aukið framboð raforku eða hraðari tengingar einstakra fyrirtækja.

Umsagnarfrestur til 26. nóvember

Drögin eru til umsagnar í samráðsgátt stjórnvalda til og með 26. nóvember 2026.

Ölfus Cluster hvetur fyrirtæki og aðra hagaðila sem hafa hagsmuna að gæta vegna uppbyggingar raforkuinnviða til að kynna sér frumvarpið og meta hvaða áhrif fyrirhugaðar breytingar gætu haft á starfsemi þeirra og framtíðaráform.

Skoða frumvarpið í samráðsgátt
Heimildir: Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið og frumvarpsdrög, 12.–16. nóvember 2026; Landsnet, verkefnasíða Þorlákshafnarlínu 2; Sveitarfélagið Ölfus, skipulagsauglýsing 3. nóvember 2026. Umfjöllun: Ölfus Cluster.